Bugun...


Hüseyin İLKER ALTINSOY

facebook-paylas
KIZAN, ZEYBEK VE EFE KİMDİR
Tarih: 31-01-2021 14:20:00 Güncelleme: 01-02-2021 01:30:00


KIZAN, ZEYBEK VE EFE KİMDİR?
 
Ege bölgesi denildiğinde ilk akla gelen “Efe” ve “Zeybek” sözcükleridir. En kısa tanımıyla Aydın, Muğla, Denizli başta olmak üzere Kütahya, Manisa, Uşak, İzmir ve batı Anadoluyu kapsayan diğer illerimizdeki yiğitlere Efe denir. “Efe”lik gurur verici bir övünç kaynağıdır. Şanlı tarihimiz şahittir ki bu yiğitler vatan savunması söz konusu olduğunda ve düşman işgaline uğranılan yıllarda kanlarındaki asil kanın gereği gözünü kırpmadan ölüme atılmış gözüpek, mert gençlerdir. Vatanımızın kurtuluşunda başrolü üstlenmişlerdir. Adlarını bile çoğumuzun hatırlamadığı bu gençler küçük küçük çeteleri büyütmüş, derlenip toparlanmış Yörük Ali ile destanlaşmış silahlı birliklerden oluşmuştur. Erkeklerin yanısıra kızlarımız ve kadınlarımızdan oluşan silahlı gruplar olarak tarihin sahnesinde görevlerini fazlasıyla yapmışlardır. Bu nedenle “efe”lik ruhu bu topraklarda ayrı bir anlam ifade eder.
 
Düğünlerimizde, sünnet törenlerimizde halk oyunlarımızın genel adı da “zeybek” olarak adlandırılır ki oynanışı ve figürleri bakımından diğer yörelerimizin halkoyunlarından hemen ayrılır. Oyunların oynanışında bile mertlik, cesaret, atılganlık vardır. Bilgece bir bekleyiş, düşmanı kolaçan etme, aniden dönüşlerle tehlikeyi farketme, sekme, siper alma, ani vuruşlar, baskın ve düşmanın tepesine çökme ve ardından buraların hakimi “benim” diyen bir gözdağı görülür. Tek başına oynanmasının bir anlamı vardır. Kendine güvenme…. Grup olarak oynanmasının anlamı vardır; birlik, beraberlik ve yardımlaşma duygusu…
  ”Zeybek” ve “Efe” kelimesi ayrılmaz bir bütündür. Ama farklı anlamlardadır. Bu konuyu kısaca belirtmeden “kızan” sözcüğünü de hatırlamalıyız. 
 
Kızan; sözcüğü erkek çocuk, çoluk çocuk anlamında kullanılsa da özünde zeybekliğe adım atmaya çalışan genç delikanlılardır. Yaş itibariyle henüz 12 ve 16 yaş arasındaki grubu kapsar. Efenin emri ile zeybekler tarafından yetiştirilirler. Efenin buyruğundaki silah kullanmayı öğrenen ergenliğe adım atan gençlerden oluşur. 
 
Zeybek; Batı Anadolu bölgesinde mert, cesur, atılgan, mazlumu koruyan, haksızlığa karşı duruş sergileyen, gözüpek, iyi silah kullanabilen gençlerdir. Yaş aralığı olarak 16 ile 20 yaşlarında olurlar. Kızanların eğitiminden sorumlu kol beyidirler.
 
Efe; Aynı özelliklere sahip zeybeklerin başı olarak görülür. Zeybek grubunun içinde en öne çıkan lideridir. Genel olarak yaşça daha büyüktür. Alp, kaptan, Kabadayı, külhanbeyi, bileği bükülmez gibi de yorumlanabilir. En temel özellikleri zeybeklerin başı olmaları ve grubun içinden çıkan doğal lider olmalarıdır. Liderlikleri kendiliğinden kabul görür. Haksızlıklara karşı duruş sergileme, dürüstlük, adalet sağlayıcılık, müşfik olma yanında acımasız olmaları, düşünerek hareket etmeleri , karar vermeleri, planlama ve harekete geçmede son söz sahibi olmaları onları zeybeklerden farklı olduklarını gösterir. Halk tarafından Efelerin sevilip sayılmasının temel şartlarından biri zulüm, baskı, işkence ve ırza geçme gibi kötü olaylara karışmamış olmalarıdır. Bu olaylarla adları anılan çete liderleri ve adamlarına halk “eşkıya” adını vermiştir. Korkudan saygı göstermiş gibi davransalar da “eşkıyalar” sevilmez halk arasında… Buna karşın kötü şöhreti olan eşkıyalar bile kurtuluş savaşı sırasında Yunan işgalci kuvvetlerine karşı birlik olup, düzenli orduyla hareket etmişlerdir. Bu yüzden geçmişlerindeki kötü hatıralar zaman içinde affedilmiştir.
 
Yörük Ali Efe, yaşça küçük olmasına karşın “Efe” kabul edilen ilk örnektir. Bunun nedeni dağlardaki tüm çetelere hükmetmeden önceki düşmana verdirdiği ağır kayıplar ve düzenli ordu birliklerinin yapması gereken savaşa inanmış olmasıdır. Cesareti, liderlik vasıflarıdır. Buradaki örnekten anlaşıldığına göre zeybekler arasından öne çıkan en atak, en yiğit, en mert ve en çok kahramanlık gösteren, liderlik özelliğine en uygun olanlar EFE olabilmektedir.
 
En ünlü efeler arasında Alanyalı Molla Ahmet Efe, Çineli Kıllıoğlu Hüseyin Efe, Ödemişli Çakırcalı Mehmet Efe, Esas itibariyle Nazillili olan ancak Denizlili bilinen Demirci Mehmet Efe, Nebiköylü Şeyh Mehmet Efe, Atçalı Kel Mehmet Efe, Gökçen Efe, Pisili Kerimoğlu, Bodrumlu Kerimoğlu Ali ,Tekeli İsmail Efe , İsmail Arslan Yürek Dokuzun Mehmet Efe, Sökeli Ali Efe, Danışmentli İsmail Efe, İbrahim Çetin Çavuş, Çete Efe, Adalı Efe, Tuzsuz Efe, Sökeli Caferaki, Duacıllı İbrahim Koca Mustafa, Mehmet Efe, Kara Ahmet, Kara Erkek, Gökçen Efe , Kuru Köylü Ahmet Efe, Alim Efe, Bakırlı Efeler, Saçlı Efe, Sancaktarın Ali Efe, Salcı Ali Çavuş, Muharrem Çavuş, Durmuş Ali Efe , Solağın Ahmet Mestan(Emir) Efe, Kara Mustafa, Patağın Mehmet, Cesur İbrahim, Kör Ahmet, Kadıköylü Tahir, Keleş Mehmet Alinin Süleyman, Soğancılı Kara İmam,Böcekli Halil, Tavaslı Osman, Kara İbrahimoğlu gibi…
 
Bunların yanısıra Kadınlardan da Baltaköylü Arsin Teyze, Çete Ayşe (Emire Ayşe Aliye), Aydınlı Ayşe Çavuş(Mehmet Çavuş), Selanikli Ayşe Hanım (Binbaşı Ayşe), Şerife Ali Kübra, Kara Fatma,
Efe, aç kalır zeybekleri ve kızanlarını aç bırakmaz. Önde gider. Kendi örf ve geleneklerine sıkı sıkıya bağlıdır. Bu bağlılık ölene dek sürer. Kızanlar, zeybekler ve efe arasında hiyerarşide en küçük bir kopma görülmez. Efeler birbirlerine  ateşleyici silah çekmezler. Bu korkaklık sayılır. Mintanlarının yaka düğmeleri açıktır. Sakal bırakmazlar fakat pala bıyıklıdırlar. Başları ustura ile tıraşlıdır ve arka ortadan “perçem” sarkıtılır. Bindikleri at erkektir. Atın koşumlarının metal aksamları gümüştendir. Genellikle atlarının üstü kaltakla örtülüdür. Yan taraflarında silah torbalığı sarkar. Giysileri koyu renk üzerine çuha üzerine, siyah ipek kaytan işlemelidir. Ayaklarında ya “tozluk” ya da “kayalık” denilen işlemeli çizmeler olur. Uzun namlulu silah olarak da “filinta” taşıdıkları bilinir. Düğünlerde veya özel toplantılarda efenin oyunu üstüne kızan ve zeybekler oyun oynamaz. Öldüğünde de dağlara gömülür. Meskeni her zaman dağlardır. Kendisinden sonra zeybekler arasında en namlısı veya en yararlılık göstereni “efe” seçilir. Efeye bağlı kalan zeybeklerin ve onlara bağlı kızanların sayısı çok değildir. Ancak Kurtuluş Savaşı sırasında dağlardaki efeleri toplayan Yörük Ali komutasında çok sayıda silahlı gruplardan oluşan birlikler oluşmuştur.
 
Yöremizde başta Muğla ve Aydın olmak üzere İzmir, Manisa, Kütahya, Denizli, Afyon, Balıkesir, Antalya, Isparta, Burdur’da değişik Zeybek oyunları ve giysileri görülmektedir. Ancak Zeybek oyunlarının ortak yönü, oyunların oynanma biçimi dairesel olması, ağır ritimli ve çoğunlukla tek kişi tarafından oynanmış olmalarıdır. Toplu oynanan zeybek oyunları arasında da oyuncuların oyunu belli bir ritim içersinde oynamalarının dışında başka bir bağ bulunmaz. Oyunun genel karakteristiği oyuncu ile oyun arasındaki iç bağdır. Oyunu oynayan kişi kendine has özellikleri yansıtabilir. Ancak, baş ve duruşlar; kolların açılışı, kıvrılışı, parmak çıtlatışların uyumu; ayaklar ve diz çökmeler, dönmeler, sıçramalarda hep oyuncu ile ritim arasında özel bir ilişki söz konusudur. 
Kadınların oynadığı zeybek oyunları da vardır. Bu oyunlarda da belli bir uyumun yanı sıra, incelik,  alımlılık ve güzellik öne çıkar. Oyun figürleri ağırdır. Ancak erkeklerdeki gibi sıçramalar görülmez. Diz çökmeler ve dönüşler daha kadınsı olarak kendini gösterir.
 
Efe sözcüğünün kökeniyle ilgili olarak da çok sayıda görüş vardır. Bu görüşlerin her biri farklı sözcük ve farklı anlamlara dayandırılsa da, ortak nokta şudur: Efe, Anadolu kültüründen doğmuştur. Efeb sözcüğüne bağlı olarak, dağ başında silah eğitimi yapan, özel giysili ve gençlerden oluşan gruplara verilen ad olduğu bilinmektedir. Bunlar eski tiyatrolarda oyunlar oynarlarmış. Bu oyunlarını da oyun alanının yuvarlak olmasından ötürü daire kurarak oynarlarmış. Bunların görevi asayişi korumakmış. Homeros’un anlattığı “olaks-Omega” sözüne yüklediği anlam; Kaşkarlı Mahmut’un Divan ü Lügat’it Türk’te “sak (zag)bek” olarak anlattığı sözün anlamı, Yunanca’da “sayvakikos” sözünün anlamı, Rodos’ta kullanılan ve aynı anlama gelen “Turkikos” sözcükleri hep ortaktır. Bunların dışında yakın zamanımıza kadar zeybek; özel giysili ve eğitimli silahlı birlikler ve güvenliği sağlayan unsurlar olarak kullanılmıştır. Özü sözü bir, anlayışlı, güçlü, mert ve gözü kara kişilerdir. Halkla bütünleşebilen, mazlumların yanında olan, asayişi koruyan insanlardır. Zaman içinde birçokları adına türküler yakılmıştır.
 
Günümüzden yüz yıl öncesine kadar devam eden bu farklı kültürel unsur, bugün halkbiliminin “halk oyunları” bölümünde kendini daha iyi ifade etmektedir. 
Yörük Ali, Demirci Mehmet Efe, Gökçen Efe, Kerimoğlu ve daha niceleri her zaman mazlumun yanında olan, güçlüye karşı duruş sergileyen bir yapıya sahip oldukları için bütün bu yöre insanı tarafından sevilmiştir. Türküleri dilden dile dolaşmıştır. Hala da dolaşmaya devam etmektedir. 
 
Bu topraklarda yani Anadolu topraklarının hamurunda haksızlığa karşı gelme vardır. Her saldırıya uğradığında kızanlar dolar taşar, zeybek olurlar. Sonra da efe olur nam salarlar. Ama toprak her zaman atalarından kaldığı gibi yine kendilerine kalır, torunlarına kalır.
 
Ve bu böyle sonsuza dek kalacağa benzer…
 
Hüseyin İlker Altınsoy
 
OLAY AYDIN
 
 
 
 
 
 


Bu yazı 14553 defa okunmuştur.

FACEBOOK YORUM
Yorum

YAZARIN DİĞER YAZILARI

YAZARLAR
ÇOK OKUNAN HABERLER
  • BUGÜN
  • BU HAFTA
  • BU AY
Bizi Takip Edin :
Facebook Twitter Google Youtube RSS
HAVA DURUMU
PUAN DURUMU
Takım O G M B A Y P AV
1 Alanyaspor 14 8 3 3 23 9 27 +14
2 Galatasaray 13 8 3 2 23 10 26 +13
3 Fenerbahçe 14 8 4 2 27 20 26 +7
4 Gaziantep FK 13 6 1 6 24 15 24 +9
5 Beşiktaş 12 7 4 1 25 19 22 +6
6 Hatayspor 13 6 4 3 14 16 21 -2
7 Fatih Karagümrük 13 5 3 5 22 16 20 +6
8 Yeni Malatyaspor 13 5 3 5 17 14 20 +3
9 Trabzonspor 14 5 4 5 16 17 20 -1
10 Göztepe 14 4 4 6 20 17 18 +3
11 Kasımpaşa 14 5 6 3 16 21 18 -5
12 Antalyaspor 13 4 4 5 14 16 17 -2
13 Konyaspor 12 4 5 3 15 12 15 +3
14 Başakşehir FK 13 4 6 3 19 22 15 -3
15 Çaykur Rizespor 12 4 5 3 17 20 15 -3
16 Sivasspor 12 3 4 5 10 12 14 -2
17 Gençlerbirliği 12 3 6 3 10 18 12 -8
18 Denizlispor 13 3 7 3 13 22 12 -9
19 Kayserispor 12 2 6 4 6 14 10 -8
20 MKE Ankaragücü 12 2 7 3 14 20 9 -6
21 BB Erzurumspor 14 2 9 3 12 27 9 -15
Takım O G M B A Y P AV
1 Giresunspor 15 8 2 5 21 13 29 +8
2 Ankara Keçiörengücü 15 8 4 3 22 12 27 +10
3 Samsunspor 15 7 2 6 20 14 27 +6
4 Tuzlaspor 14 8 3 3 23 19 27 +4
5 Altınordu 15 8 4 3 21 18 27 +3
6 Altay 14 8 4 2 26 13 26 +13
7 Adana Demirspor 14 7 3 4 25 13 25 +12
8 İstanbulspor 13 6 3 4 22 15 22 +7
9 Bursaspor 15 6 6 3 28 26 21 +2
10 Bandırmaspor 15 5 7 3 18 18 18 0
11 Menemenspor 15 4 5 6 19 22 18 -3
12 Ümraniyespor 15 4 6 5 15 22 17 -7
13 Balıkesirspor 14 4 7 3 16 22 15 -6
14 Boluspor 14 3 7 4 13 16 13 -3
15 Akhisarspor 14 3 7 4 12 21 13 -9
16 Adanaspor 12 3 6 3 16 18 12 -2
17 Ankaraspor 14 2 9 3 8 22 9 -14
18 Eskişehirspor 15 0 9 6 9 30 3 -21
Takım O G M B A Y P AV
1 Eyüpspor 15 11 2 2 37 14 35 +23
2 Van Spor 16 10 2 4 27 13 34 +14
3 Turgutluspor 16 10 6 0 18 24 30 -6
4 Kırşehir Belediyespor 16 8 3 5 22 13 29 +9
5 Sakaryaspor 14 8 2 4 24 13 28 +11
6 Kırklarelispor 15 6 2 7 18 7 25 +11
7 Serik Belediyespor 15 6 3 6 23 16 24 +7
8 Pazarspor 14 7 5 2 25 22 23 +3
9 Tarsus İdman Yurdu 14 6 4 4 25 17 22 +8
10 Sivas Belediyespor 16 5 4 7 29 22 22 +7
11 Bodrumspor 16 6 6 4 32 26 22 +6
12 Karacabey Belediyespor 16 6 6 4 19 16 22 +3
13 Etimesgut Belediyespor 16 5 6 5 15 17 20 -2
14 1922 Konyaspor 16 5 8 3 20 17 18 +3
15 Elazığspor 16 5 9 2 21 31 14 -10
16 Pendikspor 15 4 10 1 22 22 13 0
17 Kastamonuspor 14 3 7 4 14 23 13 -9
18 Mamak FK 15 3 9 3 13 37 12 -24
19 Bayburt Özel İdare Spor 13 3 9 1 9 23 10 -14
20 Kardemir Karabükspor 16 0 14 2 4 44 1 -40
Takım O G M B A Y P AV
1 Diyarbekirspor 14 10 1 3 19 7 33 +12
2 1928 Bucaspor 14 10 2 2 29 10 32 +19
3 Yeşilyurt Belediyespor 14 7 5 2 21 11 23 +10
4 Ofspor 13 6 3 4 21 16 22 +5
5 Belediye Derincespor 14 5 3 6 17 11 21 +6
6 Edirnespor 14 6 5 3 20 19 21 +1
7 Fatsa Belediyespor 14 6 5 3 14 15 21 -1
8 Arnavutköy Belediye 12 5 4 3 12 11 18 +1
9 1877 Alemdağspor 14 5 6 3 20 25 18 -5
10 Çankaya FK 13 5 7 1 12 17 16 -5
11 Artvin Hopaspor 14 5 8 1 20 31 16 -11
12 Nevşehir Belediyespor 14 4 7 3 13 15 15 -2
13 Kızılcabölükspor 14 3 6 5 16 21 14 -5
14 Payasspor 14 3 7 4 16 20 13 -4
15 Antalya Kemerspor 14 2 7 5 14 24 11 -10
16 Manisaspor 14 1 7 6 10 21 9 -11
Tarih Ev Sahibi Sonuç Konuk Takım
 24/12/2020 Kayserispor vs Konyaspor
 24/12/2020 Sivasspor vs Gençlerbirliği
 24/12/2020 Çaykur Rizespor vs Antalyaspor
 24/12/2020 MKE Ankaragücü vs Beşiktaş
 26/12/2020 Göztepe vs Fatih Karagümrük
 26/12/2020 Trabzonspor vs Galatasaray
 27/12/2020 Gaziantep FK vs Alanyaspor
 27/12/2020 Denizlispor vs MKE Ankaragücü
 27/12/2020 Yeni Malatyaspor vs BB Erzurumspor
 27/12/2020 Başakşehir FK vs Kasımpaşa
 28/12/2020 Gençlerbirliği - Kayserispor Kayserispor ligdeki son 8 maçında hiç kazanamadı  Gençlerbirliği yenilmez
 28/12/2020 Beşiktaş - Sivasspor Sivasspor ligde deplasmandaki son 6 maçında hiç kaybetmedi  Sivasspor yenilmez
Tarih Ev Sahibi Sonuç Konuk Takım
 25/12/2020 Altay vs Ümraniyespor
 26/12/2020 Boluspor vs İstanbulspor
 26/12/2020 Tuzlaspor vs Altınordu
 26/12/2020 Balıkesirspor vs Adana Demirspor
 27/12/2020 Menemenspor vs Ankara Keçiörengücü
 27/12/2020 Adanaspor vs Bandırmaspor
 27/12/2020 Akhisarspor vs Giresunspor
 27/12/2020 Ankaraspor vs Samsunspor
 28/12/2020 Bursaspor vs Eskişehirspor
Tarih Ev Sahibi Sonuç Konuk Takım
 26/12/2020 Bodrumspor vs Serik Belediyespor
 26/12/2020 Karacabey Belediyespor vs Kardemir Karabükspor
 26/12/2020 Kırklarelispor vs 1922 Konyaspor
 26/12/2020 Kırşehir Belediyespor vs Bayburt Özel İdare Spor
 26/12/2020 Mamak FK vs Elazığspor
 26/12/2020 Pazarspor vs Etimesgut Belediyespor
 26/12/2020 Pendikspor vs Sivas Belediyespor
 26/12/2020 Sakaryaspor vs Turgutluspor
 26/12/2020 Tarsus İdman Yurdu vs Eyüpspor
 26/12/2020 Van Spor vs Kastamonuspor
 30/12/2020 Kardemir Karabükspor - Bodrumspor Kardemir Karabükspor ligdeki son 16 maçında hiç kazanamadı  Bodrumspor yenilmez
 30/12/2020 Serik Belediyespor - Kırşehir Belediyespor Kırşehir Belediyespor ligdeki son 7 maçında hiç kaybetmedi  Kırşehir Belediyespor yenilmez
 30/12/2020 Bayburt Özel İdare Spor - Mamak FK Mamak FK ligdeki son 7 maçında hiç kazanamadı  Bayburt Özel İdare Spor yenilmez
 30/12/2020 Eyüpspor - Kırklarelispor Eyüpspor ligde evindeki son 6 maçını kazandı  Eyüpspor kazanır
 30/12/2020 1922 Konyaspor - Van Spor Van Spor ligdeki son 8 maçında hiç kaybetmedi  Van Spor yenilmez
 30/12/2020 Etimesgut Belediyespor - Sakaryaspor Sakaryaspor ligdeki son 5 maçını kazandı  Sakaryaspor kazanır
 30/12/2020 Bayburt Özel İdare Spor - Mamak FK Bayburt Özel İdare Spor ligdeki son 8 maçında hiç kazanamadı  Mamak FK yenilmez
 30/12/2020 Eyüpspor - Kırklarelispor Kırklarelispor ligdeki son 7 maçında hiç kaybetmedi  Kırklarelispor yenilmez
Tarih Ev Sahibi Sonuç Konuk Takım
 29/12/2020 Arnavutköy Belediye vs Çankaya FK
 02/01/2021 Arnavutköy Belediye vs Ofspor
 24/01/2021 Antalya Kemerspor vs 1877 Alemdağspor
 24/01/2021 Belediye Derincespor vs Arnavutköy Belediye
 24/01/2021 Çankaya FK vs Kızılcabölükspor
 24/01/2021 Diyarbekirspor vs Manisaspor
 24/01/2021 Edirnespor vs Artvin Hopaspor
 24/01/2021 Fatsa Belediyespor vs Nevşehir Belediyespor
HABER ARA
YUKARI